Bệnh do parvovirus trên cá rô phi (TiPV)

Bệnh do parvovirus trên cá rô phi (TiPV) có thể gây chết hàng loạt cá rô phi và cá điêu hồng. Chưa có thuốc đặc trị và vaccine, nên phòng bệnh là chính.

1. Tổng quan về bệnh

Bệnh do parvovirus trên cá rô phi (viết tắt là TiPV – Tilapia parvovirus) là một bệnh do virus, có thể gây chết hàng loạt cá rô phi và cá điêu hồng (rô phi đỏ). Bệnh được phát hiện lần đầu vào năm 2015 tại các lồng nuôi cá rô phi ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, làm chết 60–70% cá nuôi[1]. Sau đó bệnh được ghi nhận tại Thái Lan (năm 2021, trên cá điêu hồng)[2] và Ấn Độ (năm 2022–2023, tại các bang Odisha và Tamil Nadu)[3, 4]. Một khảo sát năm 2025 ở Thái Lan phát hiện virus tại 9 trong số 40 trại nuôi cá điêu hồng, thuộc 6 tỉnh khác nhau[5].

Những điểm quan trọng người nuôi cần nắm:

  • Chưa có thuốc đặc trị và chưa có vaccine: Ở Trung Quốc, việc cho cá ăn kháng sinh và sát trùng nước đều không ngăn được dịch[1]. Vì vậy, chỉ có thể phòng bệnh là chính.
  • Bệnh hay đi kèm các bệnh nguy hiểm khác, nhất là bệnh do virus TiLV (Tilapia lake virus) và bệnh do liên cầu khuẩn Streptococcus agalactiae. Khi bị bội nhiễm, cá chết nhanh và nhiều hơn[1, 2, 5].
  • Virus gây bệnh lây qua nhiều đường: nước ao nuôi, cá bị bệnh, con giống, lưới và dụng cụ dùng chung; chim ăn xác cá có thể mang virus đi xa và gây lây lan. Cá sống sót sau dịch có thể mang virus trong thời gian dài và trở thành nguồn lây[3].
  • Tại Việt Nam hiện chưa có nhiều thông tin công bố về bệnh này. Tuy nhiên, bệnh đã xuất hiện ở các nước lân cận có nghề nuôi cá rô phi phát triển và có trao đổi con giống, nên người nuôi cần chủ động phòng ngừa.

2. Triệu chứng lâm sàng

Cá bị bệnh thường có một hoặc nhiều dấu hiệu sau (Hình 1):

  • Hoạt động: cá lờ đờ, giảm ăn rồi bỏ ăn; tách đàn, bơi sát mặt nước hoặc tụ vào bờ ao, góc lồng; một số con bơi lao vọt hoặc xoay tròn bất thường[1, 3].
  • Da và vảy: da nhợt nhạt, bạc màu hoặc sẫm màu lốm đốm; tróc vảy; cá gầy ốm, giảm trọng lượng[3, 6].
  • Xuất huyết: các vết đỏ trên thân, ở hàm dưới, nắp mang, vùng bụng, gốc vây và gốc đuôi[1, 5].
  • Mắt: mắt lồi, mắt đục hoặc giác mạc bị tổn thương[1, 6].
  • Vây, đuôi: mòn, rách.
  • Bên trong (khi mổ cá): gan nhạt màu; thận, lách và túi mật sưng to; ruột rỗng, không có thức ăn[5].
  • Lưu ý khi chẩn đoán bệnh: Các dấu hiệu trên rất giống bệnh TiLV và bệnh do liên cầu khuẩn, nên gần như không thể kết luận bằng mắt thường. Muốn biết chắc chắn phải xét nghiệm PCR tại phòng thí nghiệm[3]. Khi thấy cá chết bất thường, hãy chọn 5–10 con đang yếu, còn sống và có dấu hiệu bệnh gửi ngay đến phòng xét nghiệm gần nhất; không chỉ gửi cá đã chết lâu, đã ươn.
Cá rô phi nhiễm TiPV với các dấu hiệu bệnh: mắt lồi đục, nắp mang xuất huyết, xuất huyết gốc vây lưng, tróc vảy, vây đuôi mòn rách, da bạc màu
Hình 1. Các dấu hiệu bệnh điển hình trên cá rô phi nhiễm TiPV (ảnh: Paul và cs., 2023[3]; các chú thích do người biên soạn bổ sung).

3. Thời điểm, kích cỡ cá bệnh và tỷ lệ chết

  • Thời điểm và nhiệt độ: dịch thường bùng phát vào mùa nóng, khi nhiệt độ nước 25 – 32°C, nguy hiểm nhất ở 28 – 30°C; ở Trung Quốc dịch xảy ra vào tháng 8 – 9[1], ở Ấn Độ vào tháng 9/2022 và mùa hè năm 2023[3]. Ở Thái Lan, nơi nước ấm quanh năm (26,5 – 28°C), virus được phát hiện ở mọi thời điểm trong năm[5].
  • Kích cỡ cá bệnh: mọi lứa tuổi đều có thể mắc bệnh, từ cá giống nhỏ khoảng 3 g đến cá thịt trên 1 kg[5]. Thiệt hại nặng nhất thường ở cá thịt lớn: tại Trung Quốc là cá dài 25 – 30 cm, nặng 500 – 600 g[1]; tại Thái Lan cá bệnh nặng trung bình khoảng 340 g[5].
  • Diễn biến: bệnh tiến triển nhanh. Trong thí nghiệm, cá xuất hiện dấu hiệu bệnh sau 4 – 6 ngày gây nhiễm virus và chết tới khoảng 90% chỉ trong 11 ngày[1]. Vì vậy, khi thấy cá bỏ ăn, bơi lờ đờ là phải hành động ngay.
  • Tỷ lệ chết ngoài thực tế: 60 – 70% (Trung Quốc)[1]; 50 – 75% ở mọi lứa tuổi (Thái Lan, 2021)[2, 3]; 30 – 50% khi chỉ nhiễm TiPV và 30 – 80% khi nhiễm ghép với TiLV (Thái Lan, 2025)[5]; 30 – 50% (Tamil Nadu, Ấn Độ)[4].

4. Những yếu tố làm bệnh dễ bùng phát

  • Nhiệt độ nước cao; nuôi mật độ dày.
  • Cho ăn dư thừa: cho ăn tự do theo sức ăn có nguy cơ cao hơn cho ăn theo tỷ lệ % khối lượng cá[5].
  • Con giống không có nguồn gốc rõ ràng, xuất phát từ nơi không kiểm soát dịch bệnh; nuôi lồng trong nguồn nước mở[5].
  • Đánh bắt, vận chuyển gây tổn thương, trầy xước nghiêm trọng; cá nhiễm ghép vi khuẩn, ký sinh trùng[5, 6].
  • Dạng âm ỉ: có đàn cá nhiễm virus nhưng dưới 1% số cá có biểu hiện bệnh, chỉ chết lẻ tẻ sau khi bị stress; đàn cá này vẫn là nguồn lây[6].
KHI NÀO BỆNH DỄ XẢY RA VÀ GÂY THIỆT HẠI RA SAO?
Nhiệt độ nước khi có dịch
Có dịch: 25–32°CCao nhất: 28–30°C
20°C25°C28°C30°C32°C35°C

→ Thường vào mùa nóng. Ở Thái Lan
gặp quanh năm (26,5–28°C).

Kích cỡ cá bị bệnh
Mọi cỡChết nhiều: 300–600 g
~3 g~25 g300 g600 g>1 kg

→ Từ cá giống đến cá >1 kg đều bị;
cá thịt lớn chết nhiều nhất.


Tỷ lệ cá chết đã ghi nhận
Trung Quốc 2015 – nuôi lồng
60–70%
Thái Lan 2021 – cá điêu hồng
50–75%
Thái Lan 2025 – chỉ nhiễm TiPV
30–50%
Thái Lan 2025 – kèm TiLV
30–80%
Ấn Độ 2023 – nuôi ao
30–50%
Gây nhiễm thí nghiệm
~90%
0%20%40%60%80%100%
Hình 2. Tóm tắt nhiệt độ nước, kích cỡ cá và tỷ lệ cá chết do TiPV đã được ghi nhận (tổng hợp từ các tài liệu[1, 2, 4, 5]).

5. Biện pháp phòng ngừa

Vì chưa có thuốc chữa và vaccine, người nuôi cần kết hợp đồng bộ các biện pháp sau:

5.1. Chọn và kiểm soát con giống

  • Mua cá giống từ trại uy tín, có quy trình kiểm soát dịch bệnh; nên yêu cầu kết quả xét nghiệm PCR âm tính với TiPV và TiLV cho từng lô giống[5].
  • Hạn chế mua giống từ nhiều trại khác nhau cho cùng một ao, lồng; nếu có điều kiện, tự ương cá giống tại trại[5].
  • Cá mới mua về phải nuôi cách ly riêng và theo dõi sức khỏe trước khi thả vào ao nuôi chính thức[3]. Không chuyển cá từ ao, lồng đã bị bệnh sang nơi khác.

5.2. Quản lý ao, lồng nuôi

  • Thả nuôi với mật độ hợp lý; cho ăn theo tỷ lệ % khối lượng cá, không cho ăn dư thừa.
  • Giữ chất lượng nước ổn định, đặc biệt phải đầy đủ oxy (từ 4 ppm trở lên vào lúc bình minh); tăng cường quạt nước, sục khí trong những ngày nắng nóng[3].
  • Trong mùa nóng (nước 28–32°C), hạn chế tối đa việc đánh bắt, san thưa, vận chuyển cá vì các thao tác này gây stress, dễ làm bệnh bùng phát[1, 6].
  • Kiểm tra cá hằng ngày (sức ăn, cách bơi, số cá chết) để phát hiện bệnh sớm.

5.3. Vệ sinh và an toàn sinh học

  • Vệ sinh và khử trùng định kỳ lồng, lưới (kể cả lưới nylon bao lồng), dụng cụ và phương tiện[3, 5]: rửa sạch chất bẩn trước, sau đó sát trùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất và phơi khô dưới nắng.
  • Mỗi ao, lồng dùng bộ dụng cụ riêng (vợt, xô, lưới); hạn chế người lạ ra vào khu nuôi; xua đuổi chim, không để chim, chó mèo tha xác cá[3].

5.4. Khi nghi ngờ cá bị bệnh

  • Báo ngay cho cán bộ thú y thủy sản hoặc cơ quan quản lý thủy sản địa phương và gửi mẫu xét nghiệm[3].
  • Vớt cá chết, cá yếu ra khỏi ao, lồng nhiều lần mỗi ngày; không vứt cá chết ra bãi trống, xuống kênh, sông, mà chôn sâu với vôi bột hoặc tiêu hủy theo hướng dẫn của cơ quan quản lý thú y thủy sản[3].
  • Giảm hoặc ngừng cho ăn; tạm dừng đánh bắt, vận chuyển; không bán chạy cá bệnh sang vùng khác; không xả nước ao bệnh ra môi trường khi chưa xử lý.
  • Không tự ý dùng kháng sinh vì kháng sinh không diệt được virus[1]. Chỉ dùng thuốc khi đã xác định có nhiễm vi khuẩn kèm theo (như liên cầu khuẩn) và theo đúng chỉ dẫn của cán bộ chuyên môn[3].
  • Sau khi thu hoạch ao, lồng bị bệnh: tháo cạn, vét bùn, bón vôi, phơi đáy ao; giặt sạch, sát trùng và phơi khô lưới lồng trước khi thả nuôi vụ mới.

Tài liệu tham khảo

[1] Liu, W., Zhang, Y., Ma, J., Jiang, N., Fan, Y., Zhou, Y., Cain, K., Yi, M., Jia, K., Wen, H., Liu, W., Guan, W., & Zeng, L. (2020). Determination of a novel parvovirus pathogen associated with massive mortality in adult tilapia. PLoS Pathogens, 16(9), e1008765.

[2] Yamkasem, J., Tattiyapong, P., Gorgoglione, B., & Surachetpong, W. (2021). Uncovering the first occurrence of Tilapia parvovirus in Thailand in tilapia during co-infection with Tilapia tilapinevirus. Transboundary and Emerging Diseases, 68(6), 3136–3144.

[3] Paul, A., Mohanty, S., Parida, S., Biswal, S., Sandha, B. K., & Sahoo, P. K. (2023). Tilapia parvovirus disease: An emerging threat for the tilapia aquaculture industry. Aquaculture Asia, 27(4), 16–18. NACA.

[4] Drishti IAS. (2023, 20 October). Tilapia Parvovirus – first case reported in Tamil Nadu, India (tổng hợp từ báo The Hindu). https://www.drishtiias.com/daily-updates/daily-news-analysis/tilapia-prvovirus

[5] Chatkaewchai, B., Surachetpong, W., Thongyuan, S., Kamklang, M., Laopiem, S., Pattanakunanan, S., Boonyawiwat, V., & Pulpipat, T. (2025). Distribution and risk factors associated with Tilapia parvovirus (TiPV) presence in red hybrid tilapia (Oreochromis spp.) farms in Thailand. Transboundary and Emerging Diseases, 2025, 6618755.

[6] Dong, H. T., Sangpo, P., Dien, L. T., Mai, T. T., Linh, N. V., del Pozo, J., Salin, K. R., & Senapin, S. (2022). Usefulness of the pancreas as a prime target for histopathological diagnosis of Tilapia parvovirus (TiPV) infection in Nile tilapia, Oreochromis niloticus. Journal of Fish Diseases, 45(9), 1323–1331.

Video giới thiệu GREENFEED Việt Nam
VỀ TẬP ĐOÀN GREENFEED
Liên hệ (Hotline: 0949 555 373)

GREENFEED VIETNAM

Close
GREENFEED Vietnam
Hủy

* Chúng tôi cam kết không chia sẻ thông tin của bạn với bất cứ bên thứ ba.